Geweldloze verzet als methode in het onderwijs
Marco de Maijer geeft les op De Pionier, een SO-school in Duivendrecht. Sinds hij een training volgde over geweldloos verzet, ging er een belangrijk balletje rollen in De Pionier. Ondertussen gebruikt het hele team deze geweldloze aanpak, vandaag vooral bekend als ‘Nieuwe Autoriteit/Verbindend Gezag’. Wat doe je bij scheldpartijen, of als er een stoel door het lokaal vliegt? Wat is de invloed van deze geweldloze methode op de kinderen, leerkrachten én sfeer op school?
Weer lol geven
Marco werkte in het verleden als verpleegkundige, ook geruime tijd in de psychiatrie. Die ervaring kon hij inzetten toen hij in 2003 overstapte naar het speciaal onderwijs. Hij is nu leerkracht in groep 8. De klassen zijn klein op De Pionier: maximaal twaalf kinderen. De kinderen die naar deze school worden doorverwezen, hebben allemaal gedragsproblemen. Autisme, angst en/of andere psychische problemen vormen de oorzaak van hun gedrag.
‘We verwelkomen ook kinderen voor een diagnosetraject van zes tot acht weken. Bij veel van deze kinderen blijkt na dit traject dat onze school ook de beste schoolkeuze voor hen is. We geven kinderen die het zwaar hebben weer lol in het leven en het leren.’
Geweldloze vonk springt over
Op De Pionier wordt cluster 4-onderwijs gegeven dat competentiegericht is. Daarnaast staat de school bekend om de inzet van de methode Nieuwe Autoriteit/Verbindend Gezag. Het begon allemaal zo’n twaalf jaar geleden, toen de toenmalig directeur bij Marco peilde of hij interesse had in een trainingsweek geweldloos verzet in het Lorentzhuis in Haarlem. Er was last-minute een plekje vrijgekomen.
‘Ik kwam dolenthousiast terug en gaf een presentatie in het team. Daarna nodigden we regelmatig specialisten uit. De onderzoeksgroep van de school sprong op de kar. Zo namen we collega’s stap voor stap mee in de methodiek.’
Afstand én aanwezigheid
Geweldloos verzet in het onderwijs betekent dat je als leerkracht enerzijds afstand neemt en heel duidelijk aangeeft bij het kind dat je bepaald gedrag niet meer accepteert. Anderzijds verhoog je ook je aanwezigheid en aandacht en zet je in op het versterken van de verbinding. Dat kan op meerdere manieren, bijvoorbeeld door een kind elke tien minuten letterlijk aandacht te geven, of door te zorgen voor meerdere vertrouwde volwassenen in de buurt als situaties dreigen te escaleren.
‘Kinderen die meer aandacht nodig hebben, krijgen die aandacht ook. We zien hun behoefte niet als afdwingen, het kind laat juist zien wat het nodig heeft. Je geeft je steun en maakt ook je gezag én verzet tegen het gewelddadige gedrag duidelijk.’
Systemische aanpak
De leerkracht trekt samen op met het hele systeem om het kind te begeleiden. Dan voelt het kind ook dat alle belangrijke mensen in zijn of haar leven er zijn, om te steunen én grenzen te trekken. Van oudsher is een goed contact met de ouders een aandachtspunt in het speciaal onderwijs. Bij De Pionier worden ouders al van bij het startgesprek meegenomen in de aanpak.
‘We leggen bij de aanmelding duidelijk uit wat we van hen verwachten. Ze moeten overtuigd zijn van het belang van nauwe samenwerking. Als we de ouders op school verwachten, dan is er daar een goede reden voor en is hun aanwezigheid dus ook echt nodig.’
Pick your battles
De definitie van ‘geweld’ in schoolcontext is breed. Heel soms gaat het over letterlijk fysiek geweld gericht tegen personen, andere keren gaat het over scheldpartijen of een stoel die omgegooid wordt. Als leerkracht of begeleider is het belangrijk om te kiezen welk gedrag je echt onacceptabel vindt. Dat gaat meestal om gedrag dat niet enkel het kind zelf schaadt, maar ook anderen, zoals de medeleerlingen of leerkracht.
‘Het is belangrijk dat je een onderscheid maakt. Wat vind je vervelend, wat vind je erg vervelend en wat is werkelijk onacceptabel? Je bent niet bezig met de schuldvraag, maar gaat aan de slag met die laatste categorie, dat wat écht anders moet.’
Elkaar beepen en open deur
Het hele team werkt met moderne walkietalkies. Als situaties dreigen te escaleren, kunnen leerkrachten hun collega’s beepen. De eerste mensen die dan komen, zijn de gedragscoaches van het bijstandsteam. Zij kunnen leerlingen ook even buiten het lokaal opvangen. Soms springt ook de psycholoog, ib’er of directeur bij. Deze gezamenlijke aanpak heeft bijna altijd een rustgevend effect.
‘Onze leerlingen weten ook dat ze via de voordeur naar buiten kunnen. Van buiten moet er aangebeld worden, maar de kinderen zelf kunnen altijd weg als ze dat willen. Dat besef verhoogt hun veiligheidsgevoel.’
Brief en sit-in
Als je als leerkracht merkt dat het niet lukt om in de klas gedragsverandering voor elkaar te krijgen, kan er een ‘aankondiging’ volgen. Dat houdt in dat er een brief wordt opgesteld, die wordt voorgelezen aan het kind, in aanwezigheid van allerlei vertrouwde mensen. Dat kunnen ouders of andere opvoeders zijn, maar ook een tante die vertrouwd voelt of een fijne sportleraar. De brief wordt echt als aankondiging voorgelezen, zonder dat erop gereageerd wordt. Zo’n brief die onwenselijk gedrag benoemt, schrijft het schoolteam zo’n vijf tot zeven keer per jaar.
‘Meestal is de impact groot. Als dit toch niet werkt, organiseren we een sit-in met dezelfde groep mensen. Hierbij mogen de kinderen wel reageren en krijgen ze de ruimte om na te denken over hoe zelf een deel van de oplossing kunnen zijn. Dit doen we zo’n tweetal keer per schooljaar.’
Lange adem
Marco geeft toe dat het integreren van deze methode in de school niet vanzelf ging. De ommekeer is een lang proces en hangt samen met een bredere omslag in denken, waarbij in de jeugdzorg en het speciale onderwijs het besef groeide dat fysieke ingrepen niet langer wenselijk zijn. Wegblijven van fysieke reacties is dan ook een belangrijk uitgangspunt van een geweldloze aanpak.
‘Heel soms is het onvermijdelijk dat we een kind vastpakken. Maar als we dat doen, volgen we een strikt protocol op.’
Overtuigingen kantelen
Marco is na al die tijd steeds meer overtuigd geraakt van de kracht van de methode. Ook het schoolteam ervaart dat de geweldloze aanpak bijdraagt aan een veel betere sfeer op school. Leerkrachten ervaren meer handvatten in hun handelingsmogelijkheden en ze voelen zich stevig en gesteund in hun autoriteitspositie. Ze worden ook uitgenodigd om eerst na te denken over wat er gebeurt en daarna pas te reageren. Soms is dat nog best lastig. Dat is alleen maar begrijpelijk, volgens Marco.
‘We werken heel hands-on, met intensieve kinderen en uitdagende momenten. Werken met Nieuwe Autoriteit/Verbindend Gezag is meer dan een gedragsverandering. Het gaat over een omwenteling in overtuiging en stilstaan bij wat je doet en wie je bent.’
Altijd een goed idee
Nieuwe Autoriteit/Geweldloos Verzet is toepasbaar in alle vormen van onderwijs, bij situaties waarin begeleiding, ouders, leerkrachten dreigen vast te lopen door het gedrag van leerlingen. Marco vat samen dat het noodzakelijk is dat alle betrokkenen gezamenlijk optrekken. Het draait in deze methode om de verantwoordelijkheid van de leerlingen, niet om straffen of andere vormen van machtsuitoefeningen.
‘Het loont echt om de verandering vol te houden en overtuigd te zijn van de waarde van deze andere manier van opvoeden en lesgeven. Zorg voor genoeg collegiaal overleg en hou acties klein, dan blijven ze overzichtelijk en uitvoerbaar.’
Interview door:
Marie Meeusen
