Lindsey Vermeer & Bastiaan Bervoets
SOCIAL DESIGNER EN PROJECTLEIDER
Amsterdam is op weg naar inclusief onderwijs. Voor alle onderwijsprofessionals die denken :“Leuk dat inclusieve onderwijs, maar hóe dan?” is sinds dit najaar de inclusieve instapkit gratis beschikbaar. Lindsey Vermeer (social designer bij Garage2020) : “Met praktische tools, slimme stappen en downloads helpt de instapkit om gewoon te beginnen.”
Binnenplaats interviewt Lindsey Vermeer (social designer) en Bastiaan Bervoets (projectleider) van Garage2020 over deze instapkit.
De inclusieve instapkit is het resultaat van een driejarig project. Sinds 2023 werkt SWV PO Amsterdam Diemen samen met stichting Garage2020 en Amsterdamse basisscholen aan één vraag: ‘Hoe maken we inclusief onderwijs in de praktijk uitvoerbaar?’ Garage2020 ging met scholen in verschillende trajecten aan de slag om uit te zoeken wat hiervoor nodig is. Samen met Amsterdamse leerkrachten, schoolleiders, ib’ers, ouders en leerlingen werden tools getest en ontwikkeld. Het resultaat hiervan is de inclusieve instapkit. Bastiaan: “Het heet een instapkit, omdat je direct kunt instappen, het is niet ingewikkeld en je kunt vandaag nog aan de slag met inclusief onderwijs.”
Hoe ontstond het idee voor deze inclusieve instapkit?
Lindsey vertelt: “Het is een manier om de geleerde lessen van de afgelopen drie jaar door te geven aan andere scholen. Bovendien maakt de instapkit, inclusief onderwijs voor onderwijsprofessionals behapbaar. Wij horen namelijk vaak dat inclusief onderwijs zo ingewikkeld lijkt om aan te beginnen. Veel onderwijsprofessionals zien door de bomen het bos niet.”
Bastiaan: “Daarom hebben we deze inclusieve instapkit zo laagdrempelig mogelijk gemaakt. Van ‘tools in de klas’ kan je bijvoorbeeld zo een tool gebruiken zonder dat je een heel programma hoeft te doorlopen. Wij geloven dat ook als je iets kleins doet, dit veel impact kan hebben. Je zet iets in gang wat onverwacht een grotere beweging kan worden.
Hoe kwam het ontwerp van de instapkit tot stand?
Bastiaan: “Garage2020 werkt met de methode Design thinking. Deze ontwerpmethode gebruikten we niet alleen bij de trajecten op scholen, maar ook bij het ontwerpen van de instapkit. Allereerst vroegen we schoolleiders, ib’ers en leerkrachten; ‘Wat willen jullie van zo’n toolkit?’
Lindsey: “Hieruit kwamen duidelijk drie overkoepelende wensen naar voren, namelijk tools voor strategie (visie en teamontwikkeling), praktische handvatten én een duidelijk stappenplan. Op deze manier kwamen we op een logische indeling van de tools; in de klas, op school, in de wijk.”
'Allereerst vroegen we schoolleiders, ib’ers en leerkrachten; Wat willen jullie van zo’n toolkit?'
Tools voor in de klas
Met ‘tools voor in de klas’ kan je direct praktisch aan de slag?
Bastiaan: ”Hiermee kun je inderdaad meteen beginnen. Wij nodigen onderwijsprofessionals uit deze tools uit te proberen, zonder vooraf al na te denken over het resultaat. Tijdens de trajecten op scholen merkten we dat onderwijsprofessionals soms sceptisch zijn. Zo vroeg een leerkracht zich over ‘leerlingenreis’ bijvoorbeeld af: ‘Levert dat wel wat op?’
Lindsey: “Deze tool voelt als een grote en open opdracht; je vraagt aan leerlingen hoe zij zich op verschillende momenten op de dag voelen en welke gebeurtenissen daaraan vooraf gingen. Zo onderzoek je op een speelse manier welke behoeftes onder bepaald gedrag schuilen. Door te ontdekken wat er omgaat in het hoofd van een leerling begrijp je beter waarom hij of zij zo druk is of juist stil. De genoemde leerkracht was uiteindelijk erg enthousiast over de tool.”
Leerkracht: ‘Ik dacht eerst niet veel aan de informatie te hebben. Het leek willekeurig, maar toen ik terugkeek zag ik toch een rode lijn - bijv. moeite met aansluiting vinden in de groep.’’
Tools voor op school
Waarom is het belangrijk om het hele schoolteam te betrekken bij inclusief onderwijs?
Lindsey: “Samenwerken is de basis voor inclusief onderwijs. Tools voor op school bestaat uit zeven stappen. Met dit handige stappenplan werkt het team samen aan visie, focus en uiteindelijk de uitvoering. Zo maak je inclusief onderwijs niet iets van een paar enthousiastelingen op school, maar van het hele team. Iedereen is eigenaar van het plan. Dat zorgt voor commitment en een andere mindset.”
Bastiaan: “Dat is extra belangrijk, omdat we al vroeg in het proces ontdekten dat er veel spanning en weerstand is bij sommige onderwijsprofessionals rondom inclusief onderwijs. Veel leerkrachten ervaren druk en hebben vaak het gevoel er alleen voor te staan. Op de voorloperscholen – scholen die drie jaar geleden al veel deden aan inclusief onderwijs – bleek dat er naast een sterke visie en goed leiderschap, ook veel aandacht was voor het welzijn en de ontwikkeling van het team. Deze teamspirit is belangrijk; je doet het samen.”
'De mindset van schoolteams veranderde gedurende de trajecten. Eerst werd gezegd: ‘Voor dit kind is het ergens anders beter.’ Later werd dat: ‘Hoe kunnen we er met z’n allen voor zorgen dat we dit kind op onze school behouden?
Tools voor in de wijk
Waarom zijn er ook tools om met de wijk aan de slag te gaan?
Lindsey: “Tijdens de trajecten op scholen, kwamen we er al vrij snel achter dat alle partners in een wijk invloed hebben op inclusief onderwijs. We begonnen daarom met een wijktraject in Watergraafsmeer en even later volgde Slotervaart. Tijdens dit wijkoverleg bleek dat vrijwel elke school in Slotervaart met dezelfde uitdaging te maken had; veel startende kleuters voldoen nog niet aan de schoolse voorwaarden.
Er werd gekozen om dit als wijk als (eerste) focus te kiezen. Omdat het hierbij ook gaat over preventie: ‘Hoe komt het dat leerlingen zo in de klas komen?’, is het goed om niet alleen met alle scholen, maar ook met het OKT en Buurtteam samen te werken.
Bastiaan: “Ook is het goed dat scholen in een wijk samenwerken en naar oplossingen zoeken. De scholen dragen samen verantwoordelijkheid en zo onstaat een balans. Zo komt niet één school als enige inclusieve school uit de wijk bekend te staan.”
Hebben jullie tips voor iedereen die met de inclusieve instapkit aan de slag wil?
Lindsey: “Probeer het gewoon eens uit. Leg de lat niet te hoog en focus je als team eerst op één uitdaging. De weg naar inclusief onderwijs is niet altijd leuk, want niet alles lukt. De instapkit is een handig hulpmiddel.”
Bastiaan: “Bovendien kun je door de tools óók ontdekken wat allemaal wél al goed gaat op school. Tijdens onze trajecten op school ontdekten leerkrachten juist door de tools dat ze al veel meer aan inclusief onderwijs deden dan ze dachten. Dat maakt de weg direct een stuk lichter.”
Trajecten met scholen en wijken
Garage2020 begon in schooljaar 2023-2024 met drie verschillende trajecten op scholen. Gaandeweg onstond ook het wijktraject. Lindsey en Bastiaan vertellen:
- “Een voorloperstraject, waarbij we leerden van Amsterdamse scholen die al voorliepen op het gebied van inclusief onderwijs."
- "Een ontwerptraject, waarbij we met één school actief aan de slag gingen. We probeerden op deze school samen met ib’ers, leerkrachten, ouders en leerlingen werkvormen en ontwerpsessies uit."
- En een coachingstraject, waarbij we vijf pioniersscholen vervolgens deze tools en werkvormen gaven, zodat zij zelf konden ontdekken en ontwerpen hoe ze inclusief onderwijs konden bieden op hun school.
- Gaandeweg ontstond ook het wijktraject; we leerden dat alle partners in de wijk invloed hebben op inclusief onderwijs.”
Wat is Design thinking?
Design thinking is een mensgerichte, creatieve methode om problemen op te lossen. Samen met je doelgroep werk je in kleine stappen toe naar een innovatieve oplossing die ook echt wordt gebruikt. Samen onderzoek je wat gebruikers nodig hebben, bedenkt veel ideeën, maakt snelle prototypes en test deze om stap voor stap tot een betere oplossing te komen.
- Empathize – Begrijp de gebruiker.
- Define – Bepaal het echte probleem.
- Ideate - Bedenk veel mogelijke oplossingen.
- Prototype – Maak snelle, simpele proefversies.
- Test – Laat gebruikers testen en leer wat werkt.
