Tetske Dammers vertelt over positieve groepsdynamiek
Tetske Dammers werkt als adviseur passend onderwijs bij Expertisecentrum Orion. Ze wordt rond meerdere thema’s ingezet op scholen, maar haar grootste expertise ligt bij de ontwikkeling van een positieve groepsdynamiek. In dit interview vertelt Tetske over haar levenslange interesse in groepen. Waarom is het zo belangrijk dat een leerkracht vanaf dag één aandacht besteedt aan groepsdynamieken en interactiepatronen? En welke tips heeft Tetske voor leerkrachten?
Gefascineerd door groepen
Als kind keek Tetske al gefascineerd naar groepen: hoe mensen zich in groepen opstellen en bewegen, hoe ze veranderen in een groep, etc. Ze begon op haar zeventiende aan de pabo. Nadat ze een viertal jaar voor de klas had gestaan, besloot ze om nog een masteropleiding te volgen: Special Education Needs (SEN) aan de Fontys Hogeschool. Voor haar afstudeeronderzoek ging ze aan de slag met de groepsdynamiek in de klas waar ze toen lesgaf. De dynamiek in deze groep 6 kon een stuk beter.
‘Toen ik me ging verdiepen in literatuur, vond ik heel vaak de tegenstrijdige bewering dat groepsdynamieken vaststaan als ze eenmaal gevormd zijn. Maar ik ben eigenwijs, dus ik ging met deze groep aan slag. De dynamiek werd stukken beter. Zelfs kinderen die vastgeroest leken in hun rol, toonden gedragsverandering.’
Plukken uit meerdere methodes
Is er één wondermethode? Juist niet, volgens Tetske. In haar actie-onderzoek combineerde ze meerdere methoden. Zo gebruikte ze de Roos van Leary. Ook talloze andere bronnen zette ze in, om de kinderen mee te nemen in lessen over groepsdynamiek en hoe je die kan veranderen. Met allerlei oefeningen liet ze de kinderen stilstaan bij de rolverdeling in de groep. Ze liet ze ook met succes oefenen met andere interactiepatronen. Tetske won met dit afstudeeronderzoek bij Fontys de prijs voor beste onderzoek van dat jaar. Sindsdien wordt ze regelmatig gevraagd om lezingen over groepsdynamiek te geven.
‘Ook toen ik een tijd overstapte naar voorgezet speciaal onderwijs bleef mijn interesse in groepsdynamiek. Drie jaar geleden begon ik bij het Expertisecentrum van Orion met het opzetten van trajecten groepsdynamiek. We werken op scholen en geven ook workshops aan docenten. Voor vijftig procent staan die workshops vast, de rest ontstaat ter plekke.’
Leerkracht als gezagvoerder
Het is belangrijk dat leerkrachten geen afwachtende houding aannemen en dat ze zelf ook het vertrouwen voelen dat groepsdynamieken geen vaststaande feiten zijn. Of veranderingen in de groepsdynamiek lukken, heeft vooral met de houding van de leerkracht te maken. Die moet de kinderen meenemen in het gemeenschappelijk doel van de groep en hen ook medeverantwoordelijk maken voor het groepsproces. Deze houding kan je volgens Tetske al in groep 3 oefenen met je leerlingen, en sowieso vanaf de eerste schooldag na de vakantie.
‘Grijp dit startmoment aan om te vragen naar hun individuele motivatie om elke dag naar school te komen. Van daaruit kan je samen op zoek naar gezamenlijke doelen. Zo kan je het meteen hebben over de gewenste sfeer in de klas en welke afspraken jullie samen kunnen maken om die mogelijk te maken.’
Commitment en leiderschap
Tetske en haar collega’s krijgen veel vragen van scholen die willen werken aan de dynamiek in bepaalde groepen. De insteek is altijd dat de leerkracht de leiding houdt. Bij het intakegesprek is ook de ib’er aanwezig, of iemand anders die de groep goed kent. Ze beginnen met het observeren van de groep en de leerkracht, soms vraagt dit wat extra tijd. Het plan van aanpak dat vervolgens in samenspraak met de leerkracht ontstaat, moet zowel bij de groep als bij de leiderschapsstijl van leerkracht passen. Het proces vraagt geduld: gedrag moeten we aanleren, interactie dus ook. Gedragsveranderingen gaan om veranderingen in de hersenen, die kunnen best ingewikkeld zijn.
‘De meest succesvolle trajecten zijn die waarin de leerkracht de leiding neemt en commitment toont.’
Collectief en individueel aan de slag
In elke groep zijn we een andere versie van onszelf. Kinderen kunnen in de dynamiek thuis een heel ander kind lijken dan in de klas. Hoe ze zich gedragen, verschilt ook per leerkracht en per groep. Voor verandering in de groepsdynamiek moet je niet enkel collectief aan de slag. Ook individuele veranderingen kunnen zorgen voor een verandering in de groep. Of gedrag goed of fout is, is volgens Tetske niet de juiste vraag. Het is vruchtbaarder om te kijken naar interactiepatronen, naar gemeenschappelijke doelen en gedeelde verantwoordelijkheid.
‘Als Arie de stoorzender is en bij de instructie steeds gaat roepen, heeft het geen zin om een zondebok van hem te maken. Ga dan liever kijken hoe je elkaar kan ondersteunen. Wie wil Arie op zijn arm tikken als hij weer gaat roepen? Wie kan hem helpen om wat hij wil zeggen even op een papiertje te schrijven? Zo deelt de groep in successen.’
Geschreven door:
Marie Meeusen
Ongelijke behandeling, gelijke kansen
Als bij een voetbalwedstrijd op tv je ploeg wint, hebben ‘wij’ gewonnen. Maar bij verlies hebben ‘zij’ gefaald. Dit is een mindset die Tetske vaak aankaart, ook in de workshops die zij en haar collega’s aan professionals geven. Het is vooral belangrijk om het collectieve doel voor ogen te houden: de hele groep komt tot leren en we supporteren elkaar. Want leren begint en staat bij je veilig en prettig voelen in de groep. Ongelijke behandeling biedt gelijke kansen.
‘Misschien betekent dat ook dat Arie standaard achteraan in de klas zit, zodat de rest er geen last van heeft als hij weer eens enthousiast recht veert. Of misschien is in de groep stilte niet zo belangrijk en komen de beste leerresultaten juist als er veel samengewerkt wordt met een muziekje op.’
Interactielessen
Er bestaat geen standaardoplossing, methodes zijn niet meer dan een handreiking. Want groepsdynamieken zijn enorm complexe processen, met talloze variabelen en factoren en telkens uniek. Volgens Tetske is het wel een goed idee om in elke groep met interactiepatronen aan de slag te gaan, om leerlingen bewust te maken van het gedrag dat ze vertonen en hen uit te nodigen om de volgende keer anders te reageren. Als je zelf anders reageert, zal de ander ook anders op jou reageren. Daardoor verandert de sfeer in de groep.
‘Het gaat niet over wat er tijdens de pauze precies is gebeurd, het gaat over het effect daarvan op het kind. Als je als leerkracht weet hoe de groepsdynamiek in je klas eruitziet, dan weet je waar je met de kinderen over kunt praten en waar de openingen voor deze gesprekken zijn. Het groepsdoel gaat voor. Van daaruit kan je kijken naar hoe individuele behoeftes ingevuld kunnen worden.’
Praktische tips & training
Hoe zorg je ervoor dat de klas een goed draaiende groep wordt, waar een goede sfeer heerst en een gedeelde verantwoordelijkheid is? Hoe kun je als leerkracht invloed uitoefenen op de groepsdynamiek? Lees meer info over het onderwerp en de trainingen van Expertisecentrum Orion via de knop hieronder.
Meer weten?
Wil je graag weten waar bovenstaand artikel op is gebaseerd? Dieper in de materie duiken? Je leest hieronder het onderzoek van Tetske over groepsdynamiek.
