Ontwikkelingsexperts zien dat de fijne én grove motoriek van kinderen achteruitgaat. Ook basisscholen merken dit: steeds vaker kampen leerlingen met een onleesbaar handschrift. De ‘Expertgroep medische – of revalidatie hulpvragen’ van het Samenwerkingsverband Primair Onderwijs Amsterdam Diemen, krijgt hier geregeld vragen over. Vandaag is onderwijsspecialist Anne Niessen op basisschool De Zevensprong in Nieuw-West. Anne: ‘Een leesbaar handschrift is belangrijk voor de zelfstandigheid en het zelfvertrouwen van een kind.’
Grove motoriek gaat over grote bewegingen, zoals rennen, klimmen, gooien en ook bijvoorbeeld het zitten in de klas op een stoel aan tafel. Fijne motoriek gaat over het uitvoeren van meer subtiele handelingen, zoals schrijven, knippen en tekenen. Uit onderzoek blijkt dat de motorische ontwikkeling van kinderen de afgelopen twintig jaar achteruit is gegaan. De oorzaak is waarschijnlijk dat kinderen meer schermtijd hebben en minder buiten spelen, bewegen, knippen, plakken en tekenen dan vroeger. En dat heeft ook invloed op de fijne motorische ontwikkeling. Steeds meer kinderen hebben daar moeite mee.
Schrijven is als hersengymnastiek
In de digitale wereld wordt schrijven vaak vervangen door typen. Waarom is het dan nog belangrijk dat kinderen met de hand leren schrijven? Onderwijsspecialist Anne: “Daar is inderdaad soms discussie over. Toch zijn wetenschappers en ergotherapeuten het eens over het belang van schrijven. Bij typen is namelijk maar een klein deel van de hersenen actief. Terwijl als je met de hand schrijft de linker- en rechterhersenhelft samen moeten werken. Een soort van hersengymnastiek dus, waardoor motoriek, ruimtelijk inzicht en meerdere zintuigen worden geactiveerd. Dit brengt het brein in een staat waarin het makkelijker is om te leren en te onthouden.”
Over onderwijsspecialist Anne Niessen
Anne is onderwijsspecialist bij het SWV PO Amsterdam Diemen. Zij maakt deel uit van de ‘Expertgroep medische – of revalidatie hulpvragen’. Scholen kunnen bij deze expertgroep terecht als ze vragen hebben op het gebied van chronisch zieke leerlingen en leerlingen met een motorische beperking. Ook met vragen over leerlingen met schrijfproblemen kun je bij Anne en haar collega terecht.
Lees hier meer over de Expertgroep medische – of revalidatie hulpvragen.
Anne helpt bij het in kaart brengen van de behoeftes van een leerling bij het schrijven
Intern begeleider Paula Menger vertelt: “We nemen contact op met het samenwerkingsverband als een leerkracht opmerkt dat het schrijven écht belemmerend werkt voor het kind. Dit keer gaat het om Jacky* uit groep vier. Zij heeft een onleesbaar handschrift. Zowel de leerkracht als Jacky zelf kan het nauwelijks lezen. Daardoor kan zij haar eigen werk niet nakijken. Dat heeft invloed op haar zelfstandigheid en het zelfvertrouwen.”
* Niet haar echte naam vanwege privacyredenen.
Waar bestaat de ondersteuning bij het schrijven uit?
Anne: “Ik begin met een observatie. Wat gebeurt er nou waardoor deze leerling vastloopt?” In overleg met school, ouders en leerkracht komt Anne een aantal keer terug om leerling én leerkracht te begeleiden. Een vraag waar Anne tijdens het traject antwoord op wil hebben is: ‘welke aanpassingen kunnen we maken zodat de leerling en de leerkracht goed verder kunnen met het schrijfonderwijs?’
Het ijs breken en observeren
Nadat Anne Jacky uit de klas heeft gehaald, gaan ze aan een tafeltje op de gang zitten. Het meisje heeft een la met schoolwerk uit haar bureau meegenomen. Bovenin ligt een boek over paarden. Om het ijs te breken laat Anne haar een foto van haar eigen paard zien.
Daarna bekijken ze samen haar schrijfoefeningen en schrijft Jacky een aantal woorden en zinnen. Anne: “Het valt me op dat je blokletters afwisselt met schrijfletters?” Jacky geeft aan dat ze de blokletters die ze schrijft, wél kan lezen. Ook valt het Anne op dat ze de letters niet goed tussen de ‘krappe’ belijning krijgt. Anne maakt de belijning groter en Jacky oefent om haar letters zo wat ruimer op te schrijven.
'Als een kind moeite heeft met schrijfletters kan je het langer in blokletters laten schrijven.'
Conclusies van de observatie delen met de ib’er
Na de observatie deelt Anne haar bevindingen met ib’er Paula. Anne: “Jacky kent de spellingsregels en ze kan ook opnoemen welke letters ze wil schrijven. Dat het schrijven niet lukt heeft dus vermoedelijk geen cognitieve oorzaak. Ze heeft een wisselende pengreep en ze drukt zo zachtjes dat je nauwelijks letters ziet verschijnen als ze schrijft.” Samen bespreken ze een plan van aanpak. Centraal in de ondersteuning staan ook de adviezen van Anne aan leerkrachten met leerlingen met schrijfproblemen.
Adviezen van Anne om leerlingen te begeleiden bij wie het schrijven moeizaam gaat:
Bevorder de fijne motoriek in de onderbouw
Het is belangrijk dat in kleuterklas veel aandacht is voor de fijne motoriek. Leerkrachten kunnen werken met de Knip knap methode, een knipprogramma om kinderen systematisch de beginselen van de kniptechniek aan te leren. Aanbieden van diverse activiteiten op het gebied van de fijne motoriek is helpend. Ook aandacht voor: hoe houd ik mijn pen vast? En belangrijk is om te proberen alle leerlingen dezelfde pengreep aan te leren.
Anne: “Ouders hebben weleens tegen mij gezegd: ‘Van mij hoeft mijn kind niet te knippen. Ik heb liever dat het de stelling van Pythagoras leert.’ Maar juist het oefenen van fijn motorische vaardigheden is belangrijk, waardoor ook het schrijven makkelijker gaat.”
Onderzoek wat de schrijfproblemen van jouw leerling zijn
Onderzoek waar de schrijfproblemen van jouw leerling uit bestaan en bepaal vervolgens stap voor stap hoe je je leerling daarbij ondersteunt.
Pas de belijning aan
Kijk of je leerling de letters binnen de belijning krijgt. Lukt dat niet, dan kan je de belijning aanpassen. Materiaal vergroten en de opdracht die uitgevoerd moet worden verkleinen is ook fijn om in te zetten. Een tip hierbij is om materiaal te gebruiken van ‘de schrijfvriend’. Ergotherapeut Gerda Broekstra heeft een breed assortiment ontwikkeld speciaal voor kinderen met schrijfproblemen.
Maak een keus voor blok- of schrijfletters
In groep 3 leren kinderen eerst blokletters schrijven om later over te stappen naar schrijfletters. Sommige kinderen lukt het niet om deze overstap te maken. Schrijfletters zijn beter voor de hersenontwikkeling, maar je kunt er altijd voor kiezen jouw leerling wat langer in blokletters te laten schrijven of dat te blijven doen als blijkt dat schrijfletters niet haalbaar zijn.
Kijk naar de frequentie van oefenen
Hoe vaak per week oefenen jouw leerlingen met schrijven? Wat voor de éne leerling goed werkt, werkt voor de ander misschien juist niet. Wie weet hebben jouw leerlingen met schrijfproblemen wel baat bij niet één schrijfles van een half uur maar wat vaker verspreid over dag vijf of tien minuten.
Kies het juiste potlood
Probeer met kinderen verschillende potloden uit. Zo kunnen ze zelf aangeven wat ze fijn vinden en wat niet. Voor sommige kinderen werkt een potlood met bijvoorbeeld een ribbeltje beter.
Kijk op sociale media voor tips en tricks
Zeker voor het aanleren van de goede pengreep kun je op verschillende sociale media mensen volgen die tips en tricks en geven om de pengreep te verbeteren. Het is goed om zo iemand eens een tijdje te volgen.
Ouders worden goed meegenomen in de ondersteuning van hun kind
Paula: “Wat ik waardeer is dat Anne ook de ouders goed meeneemt. Een andere optie bij schrijfproblemen van een kind is dat ouders zelf een ergotherapeut inschakelen. Daar hebben ouders soms weerstand tegen. Het traject met Anne is laagdrempeliger. De leerling wordt een aantal keer begeleid op school en daar komt een advies uit voort. Als dat advies uiteindelijk is dat een kind baat heeft bij een ergotherapeut, dan wordt dat na dit traject vaak positief opgepakt door de ouders.”
Hoe het advies voor Jacky gaat uitvallen moet nog blijken, maar Anne heeft alle vertrouwen in haar. “Ze staat open voor mijn tips en ze kent de spellingsregels. Nu moet ze de letters alleen nog leesbaar op papier krijgen.”
Vijf tips om leerlingen te begeleiden bij wie het schrijven moeizaam gaat
1. Onderzoek waar de schrijfproblemen van jouw leerling uit bestaan en bepaal vervolgens stap voor stap hoe je je leerling daarbij ondersteunt.
2. Kijk of je leerling haar letters binnen de belijning krijgt. Lukt dat niet, dan kan je de belijning aanpassen.
3. Sommige kinderen lukt het niet direct om de overstap van blok- naar schrijfletters te maken. Je kunt er altijd voor kiezen jouw leerling (wat langer) in blokletters te laten schrijven.
4. Pas de frequentie van oefenen met schrijven aan, aan de behoeften van jou leerling. Sommige leerlingen hebben baat bij wat vaker vijf a tien minuten oefenen in plaats van een keer een half uur.
5. Kies het juiste schrijfmateriaal. Probeer met kinderen verschillend schrijfmateriaal uit. Voor sommige kinderen werkt een potlood met bijvoorbeeld een ribbeltje beter.
